Na tym zdjeciu lotniczym z początku lat 30-tych ubiegłego stulecia książańskie tarasy widziane są w całej swojej wspaniałości i okazałości

Ogrody przyzamkowe zajmują powierzchnię 2 hektarów, położone są na 12 różnych poziomach i utrzymane są w stylu francuskim. Ze wszystkich tarasów roztaczają się przepiękne widoki na okolicę. Zapraszam do podróży po książańskich tarasach, także tej w czasie, bo zamieszczam dużo fotografii z epoki, które udostępniło m.in. Centrum Europejskiej w Książu.

Tarasowe ogrody Zamku Książ zostały utworzone w miejscu dawnych fortyfikacji, a zaczęto ja zakłada za panowania w Książu Christopha II von Hochberga, to jest w pierwszej połowie XVII wieku. Jednak dopiero po wyburzeniu w 1646 roku dawnych murów i wałów oraz zakończeniu w 1648 roku wojny 30-letniej pojawiła się możliwość ich powiększenia i wzbogacenia. Wkrótce też, początkowe – gospodarcze przeznaczenie tarasów ustąpiło miejsca ich roli ozdobnej, estetycznej i spacerowej. Wokół zamczyska zaczęły powstawać ogrody kwiatowe utrzymane w stylu renesansowym. W latach 1913 – 1927 nastąpiła ostatnia faza ich rozbudowy i to właśnie wtedy uzyskały kształt i wygląd w większości zachowany do dziś. Przed ostatnią wojną światową książańskie tarasy obsadzano dwa razy do roku (wiosną i jesienią), a potrzebnych do tego było ponad 20 tys. roślin. W większości pochodziły z książęcego ogrodnictwa i palmiarni w Lubiechowie. W czasie II wojny światowej i po jej zakończeniu tarasy uległy częściowemu zniszczeniu. Po ich uporządkowaniu i naprawieniu szkód w latach 60-tych i 70-tych ubiegłego stulecia, jak niegdyś są ulubionym miejscem spacerów i odpoczynku turystów odwiedzających Książ.

Dziedziniec Honorowy – Taras Główny

Dziedziniec Honorowy na zdjęciu z 1909 roku. Źródło: fotoposka.eu

Jest to reprezentacyjny dziedziniec znajdujący się przed głównym wejściem do zamku. Przechodzi przez niego każdy idący do zamku górnego. Usytuowany jest na terenie przedzamcza, który w pierwszej połowie XVIII wieku poddano regulacji i splantowaniu. W efekcie przeprowadzonych tutaj prac powstał reprezentacyjny dziedziniec z wielkim gazonem po środku, który obiegają po bokach wybrukowane ścieżki, prowadzące do wschodniej – barokowej części zamku głównego, pochodzącej z XVIII wieku. Roślinność okalająca taras uformowana jest w geometryczne topiary oraz żywopłoty. Całość dziedzińca otoczona jest kamienną, ażurową balustradą barokową. Z kamienia wykonane są również elementy małej architektury: latarnie, wazony oraz rzeźby autorstwa pochodzącego z Drezna, a osiadłego w Świdnicy Augusta Gotfryda Hoffmanna. Rzeźby przedstawiają postaci mitologiczne, między innymi Apolla i Dianę, Neptuna i Prozerpiną, Herkulesa i Anteusza, Boreasza i Orytheję, a także postacie alegoryczne jak Cisza, Woda, Muzyka.

Taras baszty prochowej – Taras Prochowy

Na zdjęciu Baszta Prochowa na pocztówce z lat 30-tych ubiegłego stulecia. Z kolekcji Jacka Kieka 

Nazwa tarasu związana jest z basztą Prochową, znajdującą się w jego południowo-zachodnim narożniku. Górna kondygnacja tej wielobocznej, kamiennej (krytej ceramicznym dachem) baszty, została wzniesiona na fundamentach średniowiecznej wieży o tej samej nazwie. W starszej części zachowały się oryginalne okienka strzelnicze i gotycki portal. Kamiennymi schodami, znajdującymi się przy ścianie tej baszty, można zejść w dół do niżej położonego tarasu Bogini Flory. Idąc w przeciwnym kierunku (wschodnim), dochodzi się do suchej fosy, później – zaś w lewo, kamienistą dorożką do bramy wejściowej na dziedziniec Honorowy. Powierzchnię tarasu zajmują trawniki, kwiaty i krzewy. Stąd też rozciąga się wspaniały widok na wąwóz płynącej przez Wałbrzych rzeki Pełcznicy, a także na sąsiednie wzgórza.

Fragment murów przy tarasie Prochowym. Źródło: „Zamek Książ”, Alfons Szyperski Krajowa Agencja Wydawnicza RSW”Prasa-Książka-Ruch, Wrocław 1986

Taras Bogini Flory

Na zdjęciu powyżej taras bogini Flory, wówczas kaskadowy na tle strony południowo-wschodniej zamku. To jedyna, znana przedwojenna fotografia. Zdjęcie pochodzi z książki „Taniec na wulkanie”, wydania drugiego, Kraków 2003, autor nieznany

W przedwojennych przewodnikach określano go mianem „Tarasu Ogrodu Rozkoszy”. Obecna nazwa pochodzi od posągu bogini Flory, który umieszczony jest w skalnej niszy porośniętej bluszczem. Nisza znajduje się w murze oporowym położonego wyżej dziedzińca Honorowego. Główną ozdobą tarasu jest bogato rzeźbiona fontanna Trytonów zlokalizowana w centralnej części założenia.  Z okrągłej sadzawki wynurzają się trytony podtrzymujące dużą, fantazyjnie powyginaną czaszę. W czaszy tej, na małym postumencie stoją figurki putt, które podtrzymują czaszę mniejszą. Roślinność stanowią głównie fantazyjnie ukształtowane obwódki z bukszpanu.  Z tarasu tego można wejść schodami (widocznymi na lewo od posągu bogini Flory) na znajdujący się wyżej taras Orzechowy. Nazwa ta związana jest z rosnącymi na nim niegdyś drzewami orzechowymi.

 Współczesne zdjęcie tarasu bogini Flory. Źródło: fotopolska.eu

Taras bogini Flory z włoską fontanną na tle baszty prochowej. Źródło: „Zamek Książ” Alfons Szyperski Krajowa Agencja Wydawnicza RSW”Prasa-Książka-Ruc Wrocław 1986

Taras Środkowy

       Fontanna na Tarasie Środkowym, na drugim planie Taras Podkowiasty – zdjęcie z lat 20-tych. Źródło: wroclaw.hydral.com.pl

Ozdobiony jest dwoma fontannami figuralnymi (we wschodniej i zachodniej stronie tarasu), autorstwa rzeźbiarza śląskiego (pochodzącego ze Świebodzic) Blichmanna. Boczne płaszczyzny ich balustrad są bogato dekorowane płaskorzeźbami o motywach geometrycznych i roślinnych.  Ze środka każdej fontanny wyrasta kolumna zwieńczona głowicą koryncką. Trzony głowic ozdabiają maski, z których tryska woda. Nie zachowały się do naszych czasów posążki ludzi z dzbankami, które niegdyś stały na szczytach kolumn tych fontann. Z dzbanków także wytryskiwała strumieniami woda. Taras zachwyca pięknem i bogactwem roślinności skalnej porastającej skarpę. Można podziwiać z niego południową część zamku charakteryzującą się różnorodnością styli architektonicznych.

Zdjęcie tarsu Środkowego z września 1927 roku – ukazało się w magazynie „Die Welt”

Taras środkowy i wodny w latach 20-tych ubiegłego stulecia. Źródło: Centrum Europejskie w Książu 

 Taras Wodny

Taras wodny na oryginalnej fotografii zamkowego kucharza i fotografa amatora Louisa Haourdin’a. Dzięki uprzejmości Centrum Europejskiego w Książu

Znajduje się poniżej tarasu Środkowego, z którym połączony jest niewielkimi kamiennymi schodami.  Przez wielu uznawany jest za najpiękniejszy z tarasów. Na prostokątnej powierzchni tarasu rozmieszczonych jest 27 fontann otoczonych kompozycjami z bukszpanu. W dwóch zewnętrznych narożnikach zlokalizowane są niewielkie kamienne baszty o czterech bokach, pokryte ceramicznymi dachami.  To właśnie po tarasie Wodnym biegała zakochana Elżbieta Starostecka jako Stefcia Rudecka w „Trędowatej” w reżyserii Jerzego Hoffmana.

Taras Wodny z Basztą Prochową w tle. Reprint kolorowanej widokówki z lat 20-tych 

Taras wodny dziś. Zdjęcie pochodzi z portatlu wroclaw.hydral.com.pl.

 

Taras Różany (Kaskadowy)

Taras Różany na oryginalnej fotografii zamkowego kucharza i fotografa amatora Louisa Haourdin’a.  Metalowe resztki rosarium były w tym miejscu obecne jeszcze w latach 50-tych. Dzięki uprzejmości Centrum Europejskiego w Książu.

Taras Kaskadowy w roku 1968. Po lewej charakterystyczna fontanna. Zdjęcie autorstwa Stanisława Marcinkowskiego.  Źródło: wroclaw.hydral.com.pl

Nazywany jest również Tarasem Różanym (taka była jego przedwojenna nazwa). Tworzą go rozmieszone symetrycznie,  interesujące kompozycje z bukszpanu oraz róż. Ciekawie prezentuje się oglądany „z góry” z Tarasu Kasztanowego, z którego można w pełni podziwiać ukształtowaną zieleń. W północnej części znajduje się fontanna kaskadowa wbudowana w skałę, którą porasta górska roślinność i to właśnie od niej pochodzi pierwotna nazwa tarasu.

„Taras Kaskadowy” odzyskuje dawny blask i na powrót staje się Tarasem Różanym. Źródło: wymarzony-ogrod.com.pl

Taras Zachodni

Największy ze wszystkich tarasów, zlokalizowany jest w  monumentalnej zachodniej części zamku, wybudowanej w pierwszej połowie XX wieku w stylu eklektycznym (wzorowanej na późnym renesansie niemieckim).  Główną ozdobą tego tarasu są trzy fontanny, otoczone kompozycjami z bukszpanów, uzupełnionymi krzewami, kwiatami i trawą. Największą i jednocześnie najpiękniejszą jest środkowa fontanna o włoskiej proweniencji.  Doskonale widoczne z tego tarasu skrzydło zachodnie zamku, wspierające się na skale porośniętej roślinnością górską, imponuje swoją wielkością i pięknem. Flankują je po bokach dwie baszty, po stronie prawej baszta Jerzego (to właśnie w niej mieścił się niegdyś pokój ukochanego syna księżnej Daisy von Pless, niepoprawnego Aleksandra), po stronie lewej baszta Biała. W zwieńczeniu fasady tej części budowli, pośrodku między basztami, znajdują się rzeźby lwów, podtrzymujących kartusz herbowy rodziny von Hochberg.

 Zachodni taras Zamku Książ z ogrodem w stylu barokowym. Fot. H. Klette. Źródło: wroclaw.hydral.com.pl

Taras Zachodni w 1939 roku

Taras Kasztanowy – przed wojną z Fontanną Donatella (autorstwo domniemane)

Taras ten znajduje się powyżej tarasu Różanego. Można do niego dotrzeć z tarasu zachodniego przechodząc przez basztę Jerzego, której wnętrze (u podstawy) ma wystrój neoromański.  Na zdjęciu poniżej widok na taras z wnętrza baszty.

Wejście na Taras Kasztanowy na ujęciu autorstwa Frankla z Berlina. Źródło: wroclaw.hydral.com.pl


Faun z fontanny na tarasie Kasztanowym

Fontanna przypisywana Donatellowi ( właściwie Donato di Niccolò di Betto Bardi) na tarasie kasztanowym. Prawdopodobnie była autorstwa jednego z uczniów mistrza. Fot. K. F. Klose. 1939. Źródło: Schlesische Monatshefte. Blätter für Kultur und Schrifttum der Heimat, Breslau

Nazwa tarasu pochodzi od rosnących na jego terenie drzew kasztanowcowych. Taras ogrodzony jest kamienną rzeźbioną balustradą, a na środku tarasu znajdują się fragmenty fontanny zwanej Fontanną Donatella. Przed wojną uważano ją za najpiękniejszą w całych książańskich ogrodach. Pisał o niej w swoim liście do ówczesnej dyrekcji zamku Książ na początku alt 80-tych syn Daisy, Aleksander: „…Do niej przylegała rodzinna jadalnia, małe pomieszczenie, w której jeść wolno było tylko rodzinie i krewnym 1 i 2 stopnia. Na sklepieniu tej Sali znajdowały się freski, kupione przez mojego ojca we Włoszech. Te freski oraz włoska fontanna na Tarasie Kasztanowym spowodowały spore trudności, ponieważ Włosi nagle doszli do przekonania, że są to ważne obiekty sztuki narodowej. Z tego powodu musiały one zostać przemycone”.



Fontanna Donatella na tarasie kasztanowym w 1939 roku. Źródło: Bildarchiv zur Kunst und Architektur in Deutschland

Centralna postać fontanny znajdowała się jeszcze na miejscu w latach 50-tych ubiegłego stulecia. Do fotografii znajdującej się w albumie w Liceum Sióstr Niepokalanek na Sobięcinie dotarła redaktor Krystyna Smerd, która prowadzi na łamach „Tygodnika Wałbrzyskiego” dziennikarskie śledztwo w sprawie losów fontanny

Taras Kasztanowy przylega do neorenesansowej części zamku, w którą wbudowano niemalże wierną kopię renesansowej elewacji dziedzińcowej domu Pellera w Norymberdze, wykonaną z czerwonego piaskowca.

Taras Kasztanowy w 2004 roku. Źródło: fotopolska.eu

Taras Podkowiasty

Jest niewielkim tarasem w kształcie podkowy, łączącym taras Różany z tarasem Środkowym. Mimo małej powierzchni, którą zajmuje, ma interesującą architekturę. Piękne są zwłaszcza reprezentacyjne dwubiegunowe schody oraz ozdobna kamienna balustrada ( z wejściem pośrodku), z neorenesansowymi tralkami. Interesująca jest też niewielka fontanna z kamienną czaszą i misą, umieszczona we wnętrzu (centralnie) między biegami schodów.

Fontanna na Tarasie Środkowym. W tle taras Podkowiasty.  Lata 1910-1915

Pozostałe tarasy pełnią funkcje tarasów widokowych, łączników i sezonowych ogródków kawiarnianych (Taras Wejściowy, Taras Sali Krzywej – Taras Księcia Bolka (niegdyś wychodziło się do niego z gabinetu Hansa Heinricha).

Reklamy