Na zdjęciu mapa przedstawiająca dobra Hochbergów, Książ i okolice na początku XVIII wieku. Ze zbiorów Biblioteki Cyfrowej Uniwersytetu Wrocławskiego

Zamek Książ to bezsprzecznie jeden z najważniejszych symboli Wałbrzycha i jednej z najbardziej rozpoznawalnych zamków w Polsce. W w bogato ilustrowanych artykułach, które po raz pierwszy ukazały się w 2010 roku na łamach „Nowych Wiadomości Wałbrzyskich” przedstawiłem historię „dumy Wałbrzycha”. W pierwszej odsłonie  cyklu opisuję najdawniejsze dzieje zamku, kiedy przechodził z rąk do rąk, m.in. piastowskich książąt, czeskich królów i niemieckich rozbójników.

Mateusz Mykytyszyn

W miejscu z natury trudno dostępnym po 1288 roku zamek wzniósł książę świdnicko-jaworski Bolko I, być może na miejscu starego gródka. Część starszych opracowań niemieckich datuje powstanie pierwszego zamku na połowę X wieku i przypisywała jego założenie rycerzowi Friedrichowi von Funkenstein. Opracowania polskie uważały tę historię za całkowicie niepotwierdzoną, ale nowsze badania archeologiczne na zamku Stary Książ zaczynają się przychylać do tezy, że właśnie tam istniał jakiś gródek z tego okresu. Jednak źródła pisane dokumentują istnienie zamku dopiero od końca XIII wieku. Stał się on główną siedzibą książąt świdnicko-jaworskich, którzy nawet tytułowali się i pisali panami na Książu.

W rękach królewskich

Po śmierci wdowy po księciu Bolku II, księżnej Agnieszki w 1392 roku i przejęciu księstwa przez Czechy na zamku rezydowali starostowie królestwa Czech, poczynając od pierwszego Keklo von Czrina. W 1401 roku zamek stał się własnością następnego starosty, Benescha von Chosutnika, potem Janko von Chotenitza. Podczas wojen husyckich zamek został  zdobyty i splądrowany, może nawet zniszczony. Stał się też siedzibą raubritterów. Od 1445 roku Książ przejął Hermann von Czettritz, który rezydował na zamku do 1463 roku, gdy jako siedzibę rozbójników zdobyły go go oddziału króla Jerzego z Podiebradów. Król przekazał zamek Birce von Nassilowi, ale już w 1466 roku sprzedał go z kolei braciom Hansowi i Niclasowi von Schelledorfom, którzy również okazali się rozbójnikami. W 1482 roku Książ zdobyły oddziały króla Macieja Korwina i wrocławskie pod dowództwem Georga von Steina, który został też nowym panem na zamku. Jako pierwszy przystąpił do jego remontu i rozbudowy. W 1490 roku Książ stał się własnością króla Władysława Jagiellończyka, który w 1497 roku sprzedał go wraz z przynależnymi dobrami za 10 tys. kóp groszy praskich swojemu kanclerzowi Hansowi von Schellenbergowi. Nabywca nie był jednak zadowolony z posiadłości, bowiem w 1503 roku zamienił ją z Peterem von Hangwitzem, ale już w 1509 roku jego syn Hans sprzedał dobra staroście z Grodźca Konradowi von Hobergowi. Formalnie objął on majątek dopiero w 1511 roku, ale rezydował tu od czasu zakupu. Od tego momentu, aż do II wojny światowej Książ pozostawał nieprzerwanie w rękach jego potomków, chociaż z różnych linii. Stał się czołową rezydencją na Śląsku. Taka ciągłość posiadania stanowiła wyjątek na tym terenie.

Na zdjęciu zamek Książ ok. 1694 roku (wg anonimowej akwareli). Najstarszy zachowany widok zamku

Z Hobergów na Hohbergów

Konrad von Hoberg założył w Książu siedzibę rodową. Jego majątek obejmował oprócz zamku także Świebodzice, Mieroszów, część Boguszowa i Wałbrzycha oraz szereg okolicznych wsi. Jego następca Christoph von Hoberg. Poszerzył majątek o Grodno z przynależnymi do niego wsiami i zamek Rogowiec. Był też pierwszym z rodu, który przeszedł na protestantyzm i zaczął wspierać nowe wyznanie w swoich dobrach. Kolejny właściciel Konrad II od połowy XVI wieku prowadził zakrojoną na dużą skalę przebudowę zamku w duchu renesansowym. W 1597 roku Konrad III von Hoberg zapłacił cesarzowi Rudolfowi II 72 tys. talarów za przekształcenie Książa w majątek dziedziczny. On też był założycielem zamkowych ogrodów.

Na zdjęciu zamek Książ w XVII wieku

W 1628 roku Książ wraz z całymi dobrami przeszedł w ręce linii z Olszan piszącej się von Hohberg. Podczas wojny trzydziestoletniej zamek był zdobywany i niszczony, ale też powstały wówczas nowe obwarowania ziemne. W 1644 roku zamek był zrujnowany, wsie zniszczone i najczęściej opuszczone, a pola leżały odłogiem. Podczas wojny w lasach koło zamku odbywały się tajne nabożeństwa ewangelickie. Dopiero w 1648 roku Hans Heinrich I von Hohberg rozpoczął odbudowę zamku, rozbierając przy okazji część obwarowań, w miejsce których powstały tarasy ogrodowe. W 1650 roku uzyskał tytuł barona, a w 1666 roku hrabiego. Jego syn Hans Heinrich II w 1683 roku otrzymał tytuł hrabiego Rzeszy. Podniosło to znacznie prestiż rodu, który zajmował czołową pozycję wśród arystokracji śląskiej. Stosownie do rango rodu zakończono także odbudowę okazałej rezydencji po zniszczeniach wojennych według projektu Antonio Domenico Rossiego.

Na zdjęciu widok zamku z lotu ptaka, rok ok. 1745 (wg rysunku F.B. Wernera)

Podczas pisania artykułu korzystałem ze Słownika Geografii Turystycznej Sudetów. Za jego udostępnienie dziękuję Pani Elżbiecie Kwiatkowskiej-Wyrwisz z działu regionalnego Biblioteki pod Atlantami.

 

Reklamy